प्रमाणशीर ITC: मिश्र व्यवसाय पुरवठ्यावर कर सवलतीचा दावा करा

प्रस्तावना

समजा तुम्ही असा व्यवसाय चालवता ज्यात करपात्र वस्तू आणि करमुक्त सेवा दोन्ही विकल्या जातात. किंवा कदाचित तुम्ही असे दुकान चालवता जे नियमित उत्पादने आणि GST मधून सूट असलेल्या काही सेवा दोन्ही देते. समस्या अशी आहे: तुम्ही खरेदी केलेल्या साहित्यावर GST भरता, परंतु त्यातील काही GST अशा विक्रीशी जोडलेले आहे ज्यावर तुम्ही GST आकारू शकत नाही. त्यामुळे प्रश्न असा निर्माण होतो की—तुम्ही भरलेल्या GST पैकी तुम्ही प्रत्यक्षात किती रक्कम परत मिळवू शकता? याचे उत्तर प्रो-राटा इनपुट टॅक्स क्रेडिट, किंवा प्रो-राटा ITC, देते. हा लेख हा नियम सोप्या शब्दांत, तुम्ही आजच वापरू शकाल अशा उदाहरणांसह स्पष्ट करतो.

जेव्हा तुमच्याकडे करमुक्त आणि करपात्र विक्री असते तेव्हा प्रो-राटा ITC कसे काम करते

असा विचार करा: तुम्ही ₹100 मध्ये दहा पेन्सिल खरेदी करता ज्यात GST समाविष्ट आहे. तुम्ही काही पेन्सिली पूर्ण GST दराने विकण्याची आणि काही मोफत देण्याची (किंवा GST मधून सूट मिळेल अशा पद्धतीने विकण्याची) योजना आखत आहात. तुम्ही भरलेला GST हा सर्व दहा पेन्सिलींशी जोडलेला आहे, परंतु फक्त ज्या पेन्सिली तुम्ही पूर्ण दराने विकता, त्यावरच तुम्हाला कर परत मिळवता येतो. ज्या पेन्सिली तुम्ही सवलतीत विकता किंवा मोफत देता—त्यांवर भरलेला कर तुम्हाला मिळत नाही.

प्रमाणशीर ITC (Pro-rata) हा असा नियम आहे जो तुम्हाला, तुम्ही प्रत्यक्षात करपात्र दराने विकलेल्या वस्तू आणि सवलतीच्या दराने विकलेल्या वस्तू यांवर आधारित, तुम्ही भरलेला GST विभागण्याची परवानगी देतो. GST विभाग म्हणतो: जर तुमच्या विक्रीपैकी ८०% विक्री करपात्र असेल, तर तुम्ही तुमच्या ८०% इनपुट खर्चावर ITC चा दावा करू शकता. उर्वरित २०% हा तुमचा खर्च आहे, सरकारचा नाही.

येथे एका सामान्य भारतीय व्यवसायाचे वास्तविक उदाहरण दिले आहे. रमेश एक कोचिंग सेंटर चालवतो. तो विद्यार्थ्यांकडून शिकवणी वर्गांसाठी शुल्क आकारतो (GST मधून सूट). पण तो ५% दराने GST आकारून छापील अभ्यास मार्गदर्शिका (स्टडी गाईड्स) सुद्धा विकतो. जेव्हा रमेश घरभाडे, वीज आणि प्रिंटरची शाई खरेदी करतो, तेव्हा त्यात GST मिसळले जाते. त्या GST पैकी काही भाग त्याच्या सूट असलेल्या शिकवणी उत्पन्नाशी संबंधित आहे. काही भाग त्याच्या करपात्र अभ्यास मार्गदर्शिकांच्या विक्रीशी संबंधित आहे. रमेशला ITC विभाजित करावा लागतो. तो हिशोब करतो: माझे ६०% उत्पन्न शिकवणीतून (सूट) आहे, ४०% अभ्यास मार्गदर्शिकांमधून (करपात्र). त्यामुळे रमेश पुरवठ्यावर (सप्लायवर) खर्च केलेल्या GST पैकी केवळ ४०% रकमेवरच ITC चा दावा करू शकतो.

हे अशा व्यवसायांनाही लागू होते जे वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये किंवा वस्तू आणि सेवांमध्ये पुरवठा (सप्लाय) मिसळतात. एक दुकानदार जो किराणा सामान (शून्य-दराच्या वस्तू, ज्यावर GST आकारता येत नाही पण ITC ची परवानगी आहे) रेस्टॉरंटमधील जेवणासोबत (ज्यावर GST लागू आहे) विकतो, तो सुद्धा प्रमाणशीर ITC वापरतो. किंवा एक फ्रीलांसर जो काही पावत्या करमुक्त (उदा., फ्रीलान्स शिकवणे) आणि इतर करपात्र (उदा., सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट) बनवतो. नियम तोच आहे: पुरवठ्याच्या मूल्याने भागा.

हे सूत्र संकल्पनेत सोपे आहे. तुम्ही महिन्यात केलेला सर्व पुरवठा घ्या. फक्त करपात्र पुरवठ्याच्या मूल्याची बेरीज करा—करमुक्त पुरवठ्याची नाही. करपात्र पुरवठ्याला एकूण पुरवठ्याने भागा. ती तुमची प्रमाणशीर टक्केवारी आहे. तुम्ही इनपुटवर भरलेल्या GST ला ती लागू करा. तुम्हाला जे मिळेल तो तुमचा दावा करण्यायोग्य ITC आहे. बाकीची रक्कम व्यवसायाचा खर्च म्हणून तुमच्याकडे राहते.

एक सोपे उदाहरण

चला प्रियाची गोष्ट पाहूया. प्रिया एक छोटा इव्हेंट मॅनेजमेंट व्यवसाय चालवते. ती कार्यक्रमस्थळे बुक करते (करमुक्त सेवा), पण छापलेली आमंत्रण पत्रिका (५% ⟦३८⟧ दराने करपात्र) देखील विकते. जानेवारी महिन्यात, तिची विक्री खालीलप्रमाणे होती:

• कार्यक्रमस्थळ बुकिंग सेवा: ₹१,००,००० (करमुक्त—कोणताही ⟦३९⟧ आकारला नाही)

• छापलेली आमंत्रण पत्रिका: ₹२५,००० (करपात्र—५% ⟦४०⟧ आकारला)

• एकूण विक्री: ₹१,२५,०००

त्याच महिन्यात, प्रियाने छपाईचे साहित्य, स्टेशनरी आणि कार्यालयाचे भाडे यासाठी ₹४०,००० अधिक १८% ⟦४१⟧ = एकूण ₹४७,२०० खर्च केले.

आता, ती किती ⟦१०⟧ चा दावा करू शकते?

पायरी १: प्रमाणशीर टक्केवारी काढा.

करपात्र पुरवठा = ₹25,000 एकूण पुरवठा = ₹1,25,000 प्रमाणशीर टक्केवारी = (₹25,000 ÷ ₹1,25,000) × 100 = 20%

पायरी 2: दावा करण्यायोग्य ITC ची गणना करा.

आदानांवर दिलेली रक्कम GST = ₹47,200 − ₹40,000 = ₹7,200 दावा करण्यायोग्य ITC = ₹7,200 × 20% = ₹1,440

पायरी 3: दावा न करण्यायोग्य भाग.

दावा न करता येणारी रक्कम ITC = ₹7,200 − ₹1,440 = ₹5,760

त्यामुळे प्रिया ₹1,440 इनपुट क्रेडिट म्हणून दावा करू शकते. ₹5,760 हा व्यवसाय खर्च म्हणून गणला जातो कारण तो तिच्या करमुक्त स्थळ-आरक्षण उत्पन्नाशी संबंधित आहे. पुढच्या महिन्यात, ती तिच्या नवीन आकड्यांसह हेच गणित करेल.

हे कोणाला लागू होते

प्रमाणशीर ITC खालील गोष्टींसाठी लागू आहे:

• करपात्र आणि करमुक्त दोन्ही प्रकारचा पुरवठा करणारे व्यवसाय: कोणतेही दुकान, सेवा प्रदाता, किंवा ऑनलाइन विक्रेता जो दोन्ही प्रकारचे पुरवठा करतो.

• शिकवणी केंद्रे आणि कोचिंग क्लासेस: हे काही सेवांवर (छापील साहित्य, ऑनलाइन कोर्सेस) GST शुल्क आकारतात, परंतु मुख्य शिकवणीवर त्यांना सूट असते.

• इव्हेंट आयोजक: स्थळांना अनेकदा सूट असते, परंतु सजावट किंवा छापील साहित्य करपात्र असते.

• औषधालय शाखा असलेले वैद्यकीय व्यावसायिक: सल्लामसलत करमुक्त असू शकते, परंतु स्वतंत्रपणे विकली जाणारी औषधे करपात्र आहेत.

• ई-कॉमर्स आणि एग्रीगेटर प्लॅटफॉर्म: ते करपात्र आणि करमुक्त दोन्ही सेवा पुरवू शकतात.

• हे वगळा जर: तुमचा व्यवसाय १००% करपात्र किंवा १००% करमुक्त असेल—विभागणीची आवश्यकता नाही.

पुढील पायरी: जर तुम्ही मिश्र-पुरवठा व्यवसाय चालवत असाल, तर तुमच्या मासिक विक्रीच्या आकडेवारीसह बसा आणि तुमची प्रमाणशीर टक्केवारी (pro-rata percentage) मोजा. दर महिन्याला तीच पद्धत वापरा.

तुमची ⟦४४⟧ स्थिती तपासा

एकदा तुम्ही ⟦४५⟧-नोंदणीकृत झाल्यावर प्रमाणशीर टक्केवारी (pro-rata ⟦१५⟧) लागू होते. जर तुमची उलाढाल एका आर्थिक वर्षात ₹२० लाख (सेवांसाठी) किंवा ₹४० लाख (वस्तूंसाठी) पेक्षा कमी असेल, तर तुम्हाला नोंदणी करण्याची आवश्यकता भासणार नाही, जोपर्यंत तुम्ही या मर्यादा ओलांडत नाही किंवा विशेष श्रेणीतील राज्यात (₹१० लाख मर्यादा) राहत नाही. तुमची नोंदणीची आवश्यकता विनामूल्य तपासण्यासाठी https://www.gsthelp.in ला भेट द्या. तुमच्या व्यवसायाला प्रो-राटा ITC लागू होतो की नाही, हे समजून घेण्यास हे साधन तुम्हाला मदत करेल.

निष्कर्ष

प्रो-राटा ITC अवघड नाही. याचा साधा अर्थ असा आहे: जर तुमच्या व्यवसायाचा काही भाग GST मधून सूट मिळालेला असेल, तर तुम्ही त्या सूट मिळालेल्या भागाशी संबंधित इनपुट खर्चावर ITC चा दावा करू शकत नाही. तुमच्या विक्रीची किती टक्के रक्कम करपात्र आहे याची गणना करा, ती टक्केवारी तुम्ही इनपुटवर भरलेल्या GST वर लागू करा, आणि ते तुमचे दावा करण्यायोग्य क्रेडिट आहे. बाकीची रक्कम तुमचा खर्च आहे. तुम्ही तुमचे रिटर्न भरताना दर महिन्याला ही गणना करा. लक्षात ठेवा, ही केवळ माहिती आहे—रिटर्न भरण्यापूर्वी gst.gov.in वरील GST पोर्टलवर सध्याच्या नियमांची पुष्टी करा किंवा पात्र सीए (CA) शी बोला.