GSTR-1 विरुद्ध GSTR-3B: प्रत्येक GST रिटर्नमध्ये काय समाविष्ट आहे आणि ते केव्हा दाखल करावे

प्रस्तावना

जर तुम्ही भारतात एखादे दुकान, सेवा व्यवसाय चालवत असाल किंवा ऑनलाइन काही विकत असाल, तर तुम्ही GST रिटर्न भरता. त्यापैकी GSTR-1 आणि GSTR-3B हे दोन सर्वात सामान्य रिटर्न आहेत, आणि त्यामुळे अनेक व्यस्त लोकांचा गोंधळ होतो. दोन्ही रिटर्न कर विभागाकडे जातात, परंतु त्यांमध्ये वेगवेगळ्या गोष्टींचा समावेश असतो आणि त्यांच्या अंतिम मुदतीही वेगवेगळ्या असतात. हा लेख एका सोप्या प्रश्नाचे उत्तर देतो: प्रत्येक रिटर्नमध्ये काय दाखवले जाते आणि ते प्रत्यक्षात केव्हा भरायचे? लेखाच्या शेवटी, तुम्हाला कळेल की आधी कोणते रिटर्न भरायचे आणि सरकारला तुमच्याकडून दोन्ही रिटर्न का हवे आहेत.

GSTR-1 आणि GSTR-3B: ते नेमके काय आहेत

GSTR-1 ला कर विभागासाठी तुमचे "विक्री बीजक" (sales invoice) समजा. त्यात तुम्ही महिन्याभरात कोणाला विक्री केली हे दाखवले जाते—तुमच्या राज्यातील ग्राहक, इतर राज्यांतील ग्राहक, आणि तुम्ही प्रत्येकाकडून किती GST वसूल केले. खरेदीदारांना त्या वस्तू किंवा सेवा खरोखर मिळाल्या आहेत आणि ते योग्य क्रेडिटचा दावा करत आहेत, हे तपासण्यासाठी सरकार याचा वापर करते.

GSTR-3B हा तुमचा "सारांश आणि पेमेंट" फॉर्म आहे. यात सर्व काही एकत्र येते: तुमची विक्री (GSTR-1), तुमची खरेदी (तुम्ही पुरवठादारांकडून काय खरेदी केले), आणि क्रेडिट समायोजित केल्यानंतर सरकारला देय असलेली GST रक्कम. येथेच तुम्ही प्रत्यक्षात "या महिन्यात मला GST मध्ये ₹5,000 देणे आहे" असे सांगता आणि ती रक्कम भरता.

याबद्दल विचार करण्याची एक सोपी पद्धत येथे दिली आहे. कल्पना करा की तुम्ही एक किराणा दुकान चालवता. प्रत्येक वेळी तुम्ही ग्राहकाला तांदूळ विकता, तेव्हा तुम्ही GST गोळा करता. पुढच्या महिन्याच्या ११ तारखेपर्यंत, तुम्ही त्या सर्व विक्रींची नोंद GSTR-1 मध्ये करता—"मी या महिन्यात ₹30,000 चा तांदूळ विकला, ₹3,000 GST गोळा केले." मग, पुढच्या महिन्याच्या २० तारखेपर्यंत, तुम्ही ⟦४⟧ भरा आणि सांगा, "मी माझ्या पुरवठादाराकडून २०,००० रुपयांचा तांदूळ देखील विकत घेतला आणि त्यावर ₹२,००० ⟦४९⟧ दिले. त्यामुळे मला सरकारला ₹३,००० वजा ₹२,००० = ₹१,००० देणे आहे." ते ₹१,००० तुम्ही भरायचे आहेत.

⟦२४⟧ हा तपशील आहे. ⟦५⟧ हा सारांश आणि पेमेंट स्लिप आहे. तुम्ही यापैकी एकही वगळू शकत नाही. जर तुम्ही ⟦२५⟧ शिवाय ⟦६⟧ दाखल केले, तर विभागाच्या लक्षात ही तफावत येईल. जर तुम्ही ⟦२६⟧ दाखल केले पण ⟦७⟧ नाही, तर तुम्ही देय असलेली रक्कम प्रत्यक्षात भरलेली नाही.

मुदती महत्त्वाच्या आहेत. GSTR-1 विक्री झाल्यानंतरच्या महिन्याच्या 11 तारखेपर्यंत दाखल केले जाते. GSTR-3B त्याच महिन्याच्या 20 तारखेपर्यंत दाखल केले जाते. त्यामुळे जानेवारीतील विक्रीसाठी, तुम्ही GSTR-1 11 फेब्रुवारीपर्यंत आणि GSTR-3B 20 फेब्रुवारीपर्यंत दाखल करता. यामुळे कर विभागाला, विक्रेत्यांनी काय विकल्याचा दावा केला आहे आणि खरेदीदारांनी काय खरेदी केल्याचा दावा केला आहे, यांची तुलना करण्यासाठी वेळ मिळतो.

प्रत्येक रिटर्नमध्ये तुम्ही काय टाकता

GSTR-1 मध्ये समाविष्ट आहे:

• तुम्ही विकलेल्या सर्व वस्तू आणि सेवांचा इनव्हॉइस-स्तरीय तपशील (B2B, B2C, निर्यात, आंतर-राज्य, एकाच राज्यातील)

• प्रत्येक इनव्हॉइससाठी कर दर आणि GST रक्कम

• ग्राहकांची नावे आणि GSTIN (जर ते नोंदणीकृत असतील; नसल्यास, तुम्ही त्यांना "नोंदणीकृत नसलेले" म्हणून सूचीबद्ध करता)

• तुम्ही परतावा दिला असल्यास क्रेडिट नोट्स किंवा समायोजन

GSTR-3B मध्ये समाविष्ट आहे:

• तुमचा एकूण बाह्य पुरवठा (GSTR-1 प्रमाणेच, परंतु सारांश स्वरूपात)

• तुमचा अंतर्गत पुरवठा—तुम्ही पुरवठादारांकडून खरेदी केलेल्या वस्तू आणि सेवा (हे तुमच्या खरेदी इनव्हॉइसमधून येते)

• पात्र इनपुट टॅक्स क्रेडिट (ITC)—तुम्ही खरेदीवर भरलेले GST जे तुम्ही परत मिळवू शकता

• निव्वळ देय GST = GST तुम्ही गोळा केलेली रक्कम वजा ITC

• असल्यास ITC मॅन्युअली जोडले (GSTR-2A इनव्हॉइसशिवाय केलेल्या खरेदीसाठी)

• तुम्ही केलेल्या कोणत्याही आगाऊ पेमेंटची रुपयांमधील रक्कम आणि तारखा

GSTR-3B ला अंतिम बिल समजा. इथेच खरे गणित होते.

एक सोपे उदाहरण

चला रमेशचे उदाहरण घेऊया, जो एका स्टॉलवरून प्रिंटेड टी-शर्ट विकतो.

जानेवारीमध्ये, रमेशची विक्री:

• मुंबईत (त्याच्या गृहराज्यात) ₹50,000 ला टी-शर्ट विकले; 18% दराने ₹9,000 GST गोळा केले.

• दिल्लीतील (वेगळे राज्य) एका दुकानाला ₹30,000 ला टी-शर्ट विकले; जमा झाले ₹5,400 GST.

• एकूण विक्री: ₹80,000. एकूण जमा झाले GST: ₹14,400.

रमेशची जानेवारीमधील खरेदी:

• स्थानिक पुरवठादाराकडून ₹40,000 ला सुती कापड खरेदी केले; दिले ₹7,200 GST.

• ₹10,000 ला रंग आणि रसायने खरेदी केली; दिले ₹1,800 GST.

• एकूण खरेदी: ₹50,000. एकूण दिले GST: ₹9,000.

११ फेब्रुवारीपर्यंत, रमेशने ⟦३१⟧ दाखल केले: त्याने प्रत्येक बिलाची नोंद केली आहे: "मी स्थानिक दुकानांना ₹५०,००० ची, दिल्लीला ₹३०,००० ची विक्री केली, ₹१४,४०० गोळा केले ⟦६१⟧."

२० फेब्रुवारीपर्यंत, रमेश ⟦१२⟧ दाखल करतो:

• बाह्य पुरवठा (विक्री): ₹८०,००० → ⟦६२⟧ = ₹१४,४००

• अंतर्गत पुरवठा (खरेदी): ₹५०,००० → ⟦४२⟧ = ₹९,०००

• देय निव्वळ रक्कम ⟦६३⟧: ₹१४,४०० − ₹९,००० = ₹५,४००

रमेश २० फेब्रुवारीपर्यंत कर विभागाला ₹५,४०० भरतो. हेच ते संपूर्ण चक्र आहे.

हे कोणाला लागू होते

• तुम्हाला दोन्ही दाखल करणे आवश्यक आहे: कोणताही GST-नोंदणीकृत व्यवसाय (दुकान, कारखाना, सल्लागार, प्रशिक्षक, ऑनलाइन विक्रेता, होम बेकर) जो प्रति वर्ष ₹40 लाख (वस्तू) किंवा ₹20 लाख (सेवा) पेक्षा जास्त किमतीच्या वस्तू किंवा सेवा विकतो.

• तुम्ही वगळू शकता: कंपोझिशन योजनेअंतर्गत असलेले व्यवसाय (सहसा छोटे व्यापारी आणि रेस्टॉरंट) GSTR-1 किंवा GSTR-3B दाखल करत नाहीत; त्याऐवजी ते GSTR-4 दाखल करतात.

• तुम्हाला मासिक दाखल करणे आवश्यक आहे: जर तुमची सरासरी मासिक उलाढाल तुमच्या राज्याने ठरवलेल्या विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त असेल, तर तुम्हाला दर महिन्याला दाखल करावे लागेल. काही अगदी छोटे व्यवसाय त्रैमासिक किंवा वार्षिक दाखल करू शकतात; याची खात्री gst.gov.in वर करा.

• जर तुम्ही निर्यात विक्रेता असाल किंवा तुमची विक्री शून्य असेल: तरीही तुम्ही GSTR-1 (शून्य दाखवण्यासाठी) आणि GSTR-3B 0 (कोणतीही GST देय रक्कम नाही) दाखल करता, जोपर्यंत तुमचे राज्य किंवा कायदा सूट देत नाही.

• जर तुम्ही अंतिम मुदत चुकवली असेल: शक्य तितक्या लवकर अर्ज दाखल करा. उशिरा अर्ज दाखल केल्यास व्याज लागू शकते, परंतु तरीही तुम्ही अर्ज दाखल करून पैसे भरू शकता.

• जर तुमची हीच परिस्थिती असेल, तर पुढे हे करा: तुम्ही मासिक की त्रैमासिक अर्ज दाखल करणारे आहात हे पाहण्यासाठी तुमचे नोंदणी प्रमाणपत्र तपासा, त्यानंतर तुमच्या कॅलेंडरवर प्रत्येक महिन्याची ११ आणि २० तारीख चिन्हांकित करा.

तुमची GST स्थिती तपासा

तुम्ही नोंदणीकृत आहात की नाही किंवा तुम्ही कोणत्या प्रकारचे अर्ज दाखल करणारे आहात याची खात्री नाही? ₹४० लाख (वस्तू) किंवा ₹२० लाख (सेवा) मर्यादेच्या तुलनेत तुमची उलाढाल तपासण्यासाठी https://www.gsthelp.in ला भेट द्या. हे विनामूल्य तपासक तुमच्या ब्राउझरमध्ये चालते आणि यासाठी कोणत्याही लॉगिनची आवश्यकता नाही. तुम्ही नोंदणी करणे आवश्यक आहे का आणि कोणते रिटर्न तुम्हाला लागू होतात हे पाहण्याचा हा एक सोपा मार्ग आहे.

निष्कर्ष

GSTR-1 आणि GSTR-3B हे एकाच कामाचे दोन भाग आहेत. GSTR-1 ही तुम्ही विकलेल्या वस्तूंची तपशीलवार यादी आहे; GSTR-3B हा तुम्ही खरेदी केलेल्या वस्तूंची नोंद केल्यानंतर तुम्हाला देय असलेल्या रकमेचा सारांश आहे. GSTR-1 ११ तारखेपर्यंत, GSTR-3B २० तारखेपर्यंत दाखल करा आणि GSTR-3B मध्ये दर्शविलेली कराची रक्कम भरा. दोन्ही आवश्यक आहेत; तुम्ही यापैकी एकही वगळू शकत नाही. ही केवळ माहितीसाठी आहे—सध्याच्या दाखल करण्याच्या अंतिम मुदती आणि नियमांची GST पोर्टलवर (gst.gov.in) खात्री करा किंवा पात्र सीए (CA) यांना विचारा, कारण नियम बदलू शकतात.