GST कंपोझिशन स्कीम अंतर्गत तुम्ही पुरवठा करू शकत नसलेल्या वस्तू आणि सेवा

प्रस्तावना

तुम्ही ऐकले असेल की कंपोझिशन योजना लहान व्यवसायांसाठी स्वस्त आणि सोपी आहे. क्रमांक ITC (इनपुट टॅक्स क्रेडिट—तुम्ही तुमच्या खरेदीवर भरलेला कर). कोणतेही गुंतागुंतीचे मासिक फॉर्म नाहीत. फक्त एक सोपे रिटर्न आणि कमी कर दर.

पण यात एक मेख आहे: तुम्ही कंपोझिशन योजनेअंतर्गत सर्व काही पुरवू शकत नाही. काही वस्तू आणि सेवा पूर्णपणे प्रतिबंधित आहेत. इतरांसाठी कठोर नियम आहेत. जर तुम्ही चुकीची वस्तू पुरवली, तर तुमची नोंदणी रद्द केली जाऊ शकते आणि तुम्हाला दंड भरावा लागू शकतो.

हा लेख एका प्रश्नाचे उत्तर देतो: जर तुम्ही कंपोझिशन योजनेत असाल, तर तुम्हाला कोणत्या वस्तू आणि सेवा पुरवण्याची परवानगी नाही? आणि जर तुम्ही यात चूक केली तर काय होते?

चला नियमांपासून सुरुवात करूया, जेणेकरून तुम्ही चुकून ते मोडणार नाही.

कंपोझिशन योजनेत काय प्रतिबंधित आहे

GST कंपोझिशन योजना ही लहान व्यापारी, उत्पादक आणि सेवा पुरवठादारांसाठी एक सोपी कर योजना आहे. पूर्ण GST कर गोळा करून आणि ITC (तुमच्या खरेदीवरील कर) परत मिळवण्याऐवजी, तुम्ही फक्त एक लहान एकसमान दर भरता—सामान्यतः व्यापाऱ्यांसाठी १%, अल्कोहोल नसलेल्या रेस्टॉरंटसाठी ५%, आणि काही सेवांसाठी ६%.

हे ऐकायला चांगले वाटते. पण कायदा सांगतो: जर तुम्ही कंपोझिशन वापरत असाल, तर तुम्ही फक्त "अनुमत यादी" (allowed list) मध्ये असलेल्या वस्तू किंवा सेवांचाच पुरवठा करू शकता. अनेक वस्तूंवर बंदी आहे.

कंपोझिशन अंतर्गत तुम्ही काय करू शकत नाही ते येथे दिले आहे:

तुम्ही विशेष कर नियमांच्या अधीन असलेल्या वस्तूंचा पुरवठा करू शकत नाही. यामध्ये सिगारेट, बिडी (पानांची सिगारेट), पान मसाला आणि इतर तंबाखूजन्य उत्पादनांचा समावेश आहे. जरी तुम्ही एक लहान किरकोळ विक्रेता असाल, आणि तुमची उलाढाल ₹१.५ कोटींपेक्षा कमी असेल, तरीही तुम्ही या वस्तूंसाठी कंपोझिशन वापरू शकत नाही. तुम्हाला तंबाखूसाठी सामान्य GST करदाता म्हणून नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

तुम्ही अल्कोहोल किंवा मद्याचा पुरवठा करू शकत नाही. यामध्ये बिअर, स्पिरिट्स, वाईन आणि अल्कोहोल असलेली आयुर्वेदिक किंवा युनानी औषधे यांचाही समावेश आहे. कंपोझिशन अंतर्गत असलेली रेस्टॉरंट्स अन्न देऊ शकतात, पण मद्य देऊ शकत नाहीत.

तुम्ही कंपोझिशन अंतर्गत वस्तूंचा आंतरराज्यीय पुरवठा करू शकत नाही. आंतरराज्यीय म्हणजे दुसऱ्या राज्यातील ग्राहकाला विक्री करणे. जर तुम्ही पंजाबमधून कापड खरेदी करून ते तामिळनाडूला विकत असाल, तर तुम्ही ते कंपोझिशन अंतर्गत करू शकत नाही. राज्यांच्या सीमा ओलांडून विक्री करण्यासाठी तुमची सामान्य GST करदाता म्हणून नोंदणी असणे आवश्यक आहे. तुम्ही फक्त तुमच्या स्वतःच्या राज्यातील ग्राहकांनाच विक्री करू शकता.

तुम्ही विशिष्ट सेवांचा पुरवठा करू शकत नाही. जर तुम्ही कंपोझिशनवर सेवा प्रदाता असाल—उदाहरणार्थ, प्लंबर किंवा इलेक्ट्रीशियन—तर तुम्ही स्थानिक कामे करू शकता. परंतु जर तुम्ही हवाई वाहतूक, रेल्वे किंवा दूरसंचार सेवांसारख्या सेवांचा पुरवठा करत असाल, तर कंपोझिशन लागू होत नाही. या सेवांसाठी सामान्य GST नोंदणी आवश्यक आहे.

तुम्ही GST मधून सूट असलेल्या वस्तूंचा पुरवठा करू शकत नाही. थांबा—हे विचित्र वाटते. जर एखाद्या गोष्टीला सूट असेल, तर तुम्ही तसेही शून्य GST भरता, बरोबर? खरे आहे. पण जर तुम्ही सूट असलेल्या वस्तूंचा (जसे की दूध किंवा प्रक्रिया न केलेल्या भाज्या) पुरवठा करत असाल आणि तुम्ही कंपोझिशनवर असाल, तर नियम गुंतागुंतीचे होतात. कंपोझिशनमध्ये बहुतेक लोक करपात्र वस्तूंचा पुरवठा करतात.

तुम्ही कर्ज देणे किंवा वित्तीय सेवांशी संबंधित सेवांचा पुरवठा करू शकत नाही. बँका, विमा कंपन्या आणि सावकार कंपोझिशनचा वापर करू शकत नाहीत.

असा विचार करा: कंपोझिशन हा साध्या, स्थानिक, दैनंदिन व्यवसायांसाठी एक शॉर्टकट आहे. ज्या क्षणी तुमचा व्यवसाय गुंतागुंतीचा होतो—आंतरराज्यीय, विशेष उत्पादने, सेवा—त्या क्षणी हा शॉर्टकट बंद होतो आणि तुम्हाला संपूर्ण GST नोंदणीची आवश्यकता असते.

एक सोपे उदाहरण

रमेशला भेटा. तो बंगळूरमध्ये एक छोटे किराणा दुकान चालवतो. त्याची वार्षिक उलाढाल ₹80 लाख आहे. तो कंपोझिशनसाठी असलेल्या ₹1.5 कोटींच्या मर्यादेपेक्षा कमी आहे. त्याच्या दुकानात विक्री होते:

• तांदूळ, पीठ आणि डाळी: वर्षाला ₹५० लाख
• पॅकबंद स्नॅक्स: वर्षाला ₹२० लाख
• सिगारेट: वर्षाला ₹१० लाख

रमेश विचार करतो, "छान, मी १% दराने कंपोझिशन कर वापरेन. ₹८० लाखांच्या उलाढालीवर हे वर्षाला फक्त ₹८,००० होतील."

पण रमेशची चूक झाली. कंपोझिशन कराअंतर्गत सिगारेटवर बंदी आहे. सिगारेटच्या त्या ₹१० लाखांच्या विक्रीवर तो कंपोझिशन कर वापरू शकत नाही. फक्त त्या भागासाठी त्याला सामान्य ⟦१२⟧ करदाता म्हणून नोंदणी करावी लागेल. किंवा त्याला सिगारेट विकणे थांबवावे लागेल.

आता कल्पना करा की रमेश ऑनलाइन ऑर्डरही घेतो आणि दिल्लीतील एका ग्राहकाला तांदूळ पाठवतो. हा आंतरराज्यीय पुरवठा आहे. कंपोझिशन कराअंतर्गत याला परवानगी नाही. तो त्या ऑर्डरसाठी कंपोझिशन कर वापरू शकत नाही. त्याला एकतर दिल्लीतील ऑर्डर नाकाराव्या लागतील किंवा सामान्य नोंदणीकडे वळावे लागेल.

रमेश कंपोझिशन टॅक्स अंतर्गत पुरवू शकणाऱ्या वस्तूंची (तांदूळ, पीठ, डाळी आणि स्नॅक्स) उलाढाल ₹७० लाख आहे. त्याचा कंपोझिशन टॅक्सचा खर्च ₹७० लाखांच्या १% म्हणजे दरमहा ₹७००, म्हणजेच वर्षाला अंदाजे ₹८,४०० आहे.

परंतु तो आंतरराज्यीय विक्री आणि सिगारेटसुद्धा विकत असल्यामुळे, रमेशला कंपोझिशन टॅक्स लागूच व्हायला नको. त्याच्यासाठी सर्वोत्तम उपाय: सामान्य ⟦१३⟧ करदाता म्हणून नोंदणी करणे, त्याच्या खरेदीवर ⟦३⟧ चा दावा करणे आणि सर्व ग्राहकांना समानतेने सेवा देणे.

हे कोणाला लागू होते

तुम्ही कंपोझिशन निर्बंधांकडे लक्ष दिले पाहिजे, जर:

• तुमची उलाढाल ₹१.५ कोटींपेक्षा कमी असल्यामुळे तुम्ही कंपोझिशन योजनेत सामील होण्याचा विचार करत असाल.

• तुम्ही असे कोणतेही उत्पादन विकत असाल जे "विशेष" किंवा प्रतिबंधित असू शकते (उदा. तंबाखू, मद्य, औषधे, ब्रँडेड वस्तू).

• तुम्ही केवळ तुमच्या मूळ राज्यातच नव्हे, तर इतर राज्यांमध्येही वस्तू विकत असाल.

• तुम्ही वाहतूक, वित्त, दूरसंचार किंवा विमा यांसारख्या सेवा देत असाल.

• तुमचा व्यवसाय कायदेशीररित्या कंपोझिशनचा वापर करू शकतो की नाही याबद्दल तुम्हाला खात्री नसेल.

तुम्ही कदाचित याकडे दुर्लक्ष करू शकता, जर:

• तुम्ही आधीपासूनच एक सामान्य ⟦१४⟧ करदाता असाल आणि त्यात समाधानी असाल.

• तुमचा एक अगदी साधा स्थानिक व्यवसाय असेल आणि तो वाढवण्याची कोणतीही योजना नसेल.

• तुमच्या सर्व वस्तू आणि सेवा कंपोझिशन अंतर्गत परवानगी असलेल्या आहेत याची तुम्हाला पूर्ण खात्री असेल.

जर तुम्ही यापैकी एक असाल तर: थांबा आणि तुमच्या उत्पादनांची यादी प्रतिबंधित वस्तूंशी तपासा. जर एक जरी वस्तू प्रतिबंधित असेल, तर कंपोझिशन तुमच्यासाठी सुरक्षित नाही.

तुमची GST स्थिती तपासा

जर वस्तू पुरवठादार म्हणून तुमची वार्षिक उलाढाल ₹40 लाखांपेक्षा कमी असेल, किंवा सेवा पुरवठादार म्हणून ₹20 लाखांपेक्षा कमी असेल (किंवा विशेष श्रेणीतील राज्यांमध्ये ₹10 लाखांपेक्षा कमी), तर तुमच्याकडे कंपोझिशनमध्ये सामील होण्याचा पर्याय आहे. पण "पर्याय" म्हणजे "सुरक्षित" नव्हे. तुम्ही पुरवत असलेले प्रत्येक उत्पादन आणि सेवा प्रत्यक्षात परवानगी असलेल्या आहेत की नाही हे तुम्ही तपासले पाहिजे.

तुमच्या वार्षिक विक्रीची गणना करण्यासाठी https://www.gsthelp.in वरील मोफत उलाढाल तपासकाचा वापर करा. त्यानंतर या लेखातील प्रतिबंधित वस्तूंशी तुमच्या उत्पादनांच्या यादीची पडताळणी करा. हे साधन तुमचे रिटर्न भरत नाही किंवा कायदेशीर सल्ला देत नाही—ते फक्त तुम्हाला तुमची स्थिती स्पष्टपणे पाहण्यास मदत करते.

निष्कर्ष

कंपोझिशन योजना सोपी आणि स्वस्त आहे, पण फक्त तेव्हाच जेव्हा तुम्ही नियमांचे पालन करता. जर तुम्ही एक जरी प्रतिबंधित वस्तू—सिगारेट, मद्य, आंतरराज्यीय वस्तू किंवा प्रतिबंधित सेवा—पुरवली, तर तुमची कंपोझिशन योजना रद्द केली जाऊ शकते. तुम्हाला दंड आणि थकबाकी करांना सामोरे जावे लागेल.

कंपोझिशनमध्ये सामील होण्यापूर्वी, एक पक्की यादी बनवा: मी दर महिन्याला नक्की काय विकतो? त्यापैकी काही प्रतिबंधित यादीत आहे का? मी फक्त माझ्या राज्यातच पुरवठा करू शकतो का, की मला आंतरराज्यीय स्तरावरही जायचे आहे? तुम्हाला काही शंका असल्यास, सामान्य GST नोंदणीचाच वापर करा किंवा एका पात्र चार्टर्ड अकाउंटंटशी बोला.

हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. नियम बदलू शकतात. अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी, gst.gov.in वरील GST पोर्टलवर किंवा एका पात्र चार्टर्ड अकाउंटंटकडून सध्याच्या नियमांची नेहमी खात्री करून घ्या.